نقض حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان از جمله جرایمی است که قانونگذار برای آن ضمانت اجراهای کیفری و حقوقی متعددی پیشبینی کرده است. اشخاصی که بدون مجوز قانونی اقدام به تکثیر، انتشار، عرضه، بهرهبرداری یا تغییر آثار متعلق به دیگران میکنند، علاوه بر مسئولیت مدنی، ممکن است به حبس، جزای نقدی، جبران خسارت و سایر مجازاتهای قانونی محکوم شوند.
در این مقاله، مجازات نقض حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان را بر اساس قانون حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸، قانون تجارت الکترونیکی و سایر مقررات مرتبط بررسی میکنیم.
مجازات نقض حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان چیست؟
بر اساس قوانین ایران، هرگونه استفاده غیرمجاز از آثار ادبی، هنری، علمی، موسیقی، فیلم، نرمافزار، کتاب و سایر آثار مورد حمایت قانون، میتواند موجب مسئولیت کیفری و حقوقی مرتکب شود.
مجازاتهای قانونی بسته به نوع تخلف، شامل موارد زیر است:
- حبس تعزیری
- جزای نقدی
- جبران خسارت مادی
- جبران خسارت معنوی
- درج حکم محکومیت در روزنامه
- جلوگیری از ادامه فعالیت، انتشار، توزیع یا پخش آثار غیرقانونی
مجازات جرایم مربوط به حقوق مادی مؤلفان و هنرمندان
حقوق مادی به حق بهرهبرداری اقتصادی از اثر تعلق دارد. هر شخصی که بدون اجازه صاحب اثر اقدام به انتشار، تکثیر، عرضه، فروش یا بهرهبرداری از آثار مورد حمایت قانون کند، مرتکب جرم شده است.
از جمله مهمترین مصادیق نقض حقوق مادی عبارتاند از:
- انتشار غیرمجاز کتاب
- تکثیر آثار هنری
- چاپ غیرقانونی آثار
- فروش نسخههای غیرمجاز
- پخش آثار بدون اخذ مجوز
- عرضه آثار متعلق به دیگری
در این دسته از جرایم، مجازات مرتکب پس از اعمال مقررات مربوط به کاهش مجازات حبس تعزیری، از سه ماه تا هجده ماه حبس خواهد بود.
مجازات تکثیر یا تجدید چاپ غیرمجاز آثار
هرگونه تکثیر، تجدید چاپ، نسخهبرداری یا بهرهبرداری از آثار مورد حمایت قانون بدون رضایت صاحب حق، جرم محسوب میشود.
مطابق قوانین مربوط، مرتکب این جرم به ۴۵ روز تا ۶ ماه حبس محکوم خواهد شد. این مجازات پس از اعمال اصلاحات ناشی از قانون کاهش مجازات حبس تعزیری تعیین میشود.
مجازات نقض حقوق معنوی مؤلفان، مصنفان و هنرمندان
حقوق معنوی از مهمترین حقوق پدیدآورندگان آثار است و حتی در بسیاری از موارد قابل انتقال نیز نیست.
نمونههایی از نقض حقوق معنوی عبارتاند از:
- حذف نام پدیدآورنده
- عدم درج نام مؤلف یا هنرمند
- حذف نشانه اختصاصی اثر
- تغییر، تحریف یا دستکاری اثر
- انتساب اثر به شخصی غیر از صاحب واقعی آن
مطابق ماده ۲۵ قانون حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان، مرتکب این جرایم به ۴۵ روز تا ۶ ماه حبس محکوم میشود.
مجازات نقض حقوق مالکیت فکری در فضای دیجیتال و تجارت الکترونیکی
امروزه بخش قابل توجهی از نقض حقوق مؤلفان در فضای اینترنت و بسترهای دیجیتال اتفاق میافتد.
مطابق ماده ۶۲ قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲، حق تکثیر، اجرا، توزیع، انتشار و عرضه آثاری که به صورت «دادهپیام» ارائه میشوند، متعلق به صاحبان اثر است.
بنابراین هر شخصی که بدون مجوز قانونی این حقوق را نقض کند، علاوه بر مسئولیت مدنی، به مجازاتهای زیر محکوم خواهد شد:
- حبس از سه ماه تا یک سال
- جزای نقدی مطابق مقررات قانونی و اصلاحات مربوط به قانون کاهش مجازات حبس تعزیری و تعدیل مبالغ جزای نقدی
جبران خسارت مادی و معنوی ناشی از نقض حقوق مؤلفان
حبس تنها ضمانت اجرای قانونی این جرایم نیست.
در بسیاری از پروندهها، زیاندیده میتواند علاوه بر شکایت کیفری، جبران خسارات وارده را نیز از دادگاه مطالبه کند.
از جمله این خسارات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خسارت مادی ناشی از تکثیر یا فروش غیرمجاز اثر
- خسارت ناشی از کاهش درآمد صاحب اثر
- خسارت معنوی ناشی از لطمه به اعتبار علمی، فرهنگی یا هنری
- مطالبه منافع از دست رفته در مواردی که قانون اجازه داده باشد
در برخی موارد، مطالبه خسارت مستلزم تقدیم دادخواست حقوقی مستقل خواهد بود.
درج حکم محکومیت در روزنامه
یکی دیگر از ضمانت اجراهایی که ممکن است در پروندههای نقض حقوق مؤلفان مورد درخواست قرار گیرد، درج حکم محکومیت در روزنامه است.
این اقدام معمولاً به درخواست شاکی خصوصی انجام میشود و دادگاه در صورت وجود شرایط قانونی میتواند مرتکب را به انتشار حکم محکومیت ملزم کند.
جلوگیری از ادامه انتشار و بهرهبرداری غیرقانونی
در بسیاری از پروندهها، هدف اصلی صاحب اثر صرفاً مجازات مرتکب نیست؛ بلکه جلوگیری از ادامه نقض حقوق نیز اهمیت ویژهای دارد.
به همین دلیل، دادگاه میتواند حسب مورد دستور توقف:
- چاپ آثار
- انتشار کتاب
- توزیع نسخههای غیرمجاز
- فروش آثار
- پخش آثار هنری
- بهرهبرداری غیرقانونی از اثر
را صادر کند.
قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸/۱۰/۱۱ با آخرین اصلاحات تا تاریخ ۱۳۸۹/۰۵/۳۱
فصل یکم
قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان – تعاریف
ماده ۱ – از نظر اینقانون بمؤلف و مصنف و هنرمند «پدیدآورنده» و به آنچه از راه دانش یا هنر و یا ابتکار آنان پدید میآید بدون در نظر گرفتن طریقه یا روشی که در بیان و یا ظهور و یا ایجاد آن بکار رفته «اثر» اطلاق میشود.
ماده ۲ – اثرهای مورد حمایت اینقانون بشرح زیر است:
۱ – کتاب و رساله و جزوه و نمایشنامه و هر نوشته دیگر علمی و فنی و ادبی و هنری.
2 – شعر و ترانه و سرود و تصنیف که بهر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.
3 – اثر سمعی و بصری بمنظور اجراء در صحنههای نمایش یا پرده سینما یا پخش از رادیو یا تلویزیون که بهر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یانشر شده باشد.
4 – اثر موسیقی که بهر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.
5 – نقاشی و تصویر و طرح و نقش و نقشه جغرافیائی ابتکاری و نوشتهها و خطهای تزئینی و هر گونه اثر تزئینی و اثر تجسمی که بهر طریق وروش بصورت ساده یا ترکیبی بوجود آمده باشد.
6 – هر گونه پیکره (مجسمه).
7 – اثر معماری از قبیل طرح و نقشه ساختمان.
8 – اثر عکاسی که با روش ابتکاری و ابداع پدید آمده باشد.
9 – اثر ابتکاری مربوط به هنرهای دستی یا صنعتی و نقشه قالی و گلیم.
10 – اثر ابتکاری که بر پایه فرهنگ عامه (فولکلور) یا میراث فرهنگی و هنری ملی پدید آمده باشد.
11– اثر فنی که جنبه ابداع و ابتکار داشته باشد.
12 – هر گونه اثر مبتکرانه دیگر که از ترکیب چند اثر از اثرهای نامبرده در این فصل پدید آمده باشد.
فصل دوم
قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان – حقوق پدیدآورنده
ماده ۳ – حقوق پدیدآورنده شامل حق انحصاری نشر و پخش و عرضه و اجرای اثر و حق بهرهبرداری مادی و معنوی از نام و اثر او است.
ماده ۴ – حقوق معنوی پدیدآورنده محدود بزمان و مکان نیست و غیر قابل انتقال است.
ماده ۵ – پدیدآورنده اثرهای مورد حمایت این قانون میتواند استفاده از حقوق مادی خود را در کلیه موارد و از جمله موارد زیر بغیر واگذار کند:
۱ – تهیه فیلمهای سینمایی و تلویزیونی و مانند آن.
2 – نمایش صحنهای مانند تأتر و باله و نمایشهای دیگر.
3 – ضبط تصویری یا صوتی اثر بر روی صفحه یا نوار یا هر وسیله دیگر.
4 – پخش از رادیو و تلویزیون و وسائل دیگر.
5 – ترجمه و نشر و تکثیر و عرضه اثر از راه چاپ و نقاشی و عکاسی و گراور و کلیشه و قالب ریزی و مانند آن.
6 – استفاده از اثر در کارهای علمی و ادبی و صنعتی و هنری و تبلیغاتی.
7 – بکار بردن اثر در فراهم کردن یا پدید آوردن اثرهای دیگری که در ماده دوم این قانون درج شده است.
ماده ۶ – اثری که با همکاری دو یا چند پدیدآورنده بوجود آمده باشد و کار یکایک آنان جدا و متمایز نباشد اثر مشترک نامیده میشود و حقوق ناشی از آن حق مشاع پدیدآورندگان است.
ماده ۷ – نقل از اثرهائیکه انتشار یافته است و استناد به آنها بمقاصد ادبی و علمی و فنی و آموزشی و تربیتی و بصورت انتقاد و تقریظ با ذکرمأخذ در حدود متعارف مجاز است.
تبصره – ذکر مأخذ در مورد جزوههائیکه برای تدریس در مؤسسات آموزشی توسط معلمان آنها تهیه و تکثیر میشود الزامی نیست مشروط بر اینکه جنبه انتفاعی نداشته باشد.
ماده ۸ – کتابخانههای عمومی و مؤسسات جمعآوری نشریات و مؤسسات علمی و آموزشی که بصورت غیر انتفاعی اداره میشوند میتوانند طبق آئیننامهای که بتصویب هیئت وزیران خواهد رسید از اثرهای مورد حمایت این قانون از راه عکسبرداری یا طرق مشابه آن بمیزان مورد نیاز ومتناسب با فعالیت خود نسخهبرداری کنند.
ماده ۹ – وزارت اطلاعات میتواند آثاری را که قبل از تصویب این قانون پخش کرده و یا انتشار داده است پس از تصویب این قانون نیز کماکان مورداستفاده قرار دهد.
ماده ۱۰ – وزارت آموزش و پرورش میتواند کتابهای درسی را که قبل از تصویب این قانون بموجب قانون کتابهای درسی چاپ و منتشر کرده است کماکان مورد استفاده قرار دهد.
ماده ۱۱ – نسخه برداری از اثرهای مورد حمایت این قانون مذکور در بند ۱ از ماده ۲ و ضبط برنامههای رادیوئی و تلویزیونی فقط در صورتیکه برایاستفاده شخصی و غیر انتفاعی باشد مجاز است.
فصل سوم
مدت حمایت از حق پدیدآورنده و حمایتهای قانونی دیگر
ماده ۱۲ – مدت استفاده از حقوق مادی پدیدآورنده موضوع این قانون که به موجب وصایت یا وراثت منتقل می شود از تاریخ مرگ پدیدآورنده پنجاه سال است و اگر وارثی وجود نداشته باشد یا بر اثر وصایت به کسی منتقل نشده باشد برای همان مدت به منظور استفاده عمومی در اختیار حاکم اسلامی (ولی فقیه) قرار می گیرد.
تبصره – مدت حمایت اثر مشترک موضوع ماده (۶) این قانون پنجاه سال بعد از فوت آخرین پدیدآورنده خواهد بود. (اصلاحی مصوب ۱۳۸۹/۵/۳۱)
ماده ۱۳ – حقوق مادی اثرهائیکه در نتیجه سفارش پدید میآید تا سی سال از تاریخ پدید آمدن اثر متعلق بسفارش دهنده است مگر آنکه برای مدت کمتر یا ترتیب محدودتری توافق شده باشد.
تبصره – پاداش و جایزه نقدی و امتیازاتی که در مسابقات علمی و هنری و ادبی طبق شرائط مسابقه به آثار مورد حمایت این قانون موضوع این ماده تعلق میگیرد متعلق به پدید آورنده خواهد بود.
ماده ۱۴ – انتقال گیرنده حق پدیدآورنده میتواند تا سی سال پس از واگذاری از این حق استفاده کند مگر اینکه برای مدت کمتر توافق شده باشد.
ماده ۱۵ – در مورد مواد ۱۳ و ۱۴ پس از انقضای مدتهای مندرج در آن مواد استفاده از حق مذکور در صورت حیات پدیدآورنده متعلق بخود او ودر غیر این صورت تابع ترتیب مقرر در ماده ۱۲ خواهد بود.
ماده ۱۶ – در موارد زیر حقوق مادی پدیدآورنده از تاریخ نشر یا عرضه بمدت سی سال مورد حمایت این قانون خواهد بود:
۱ – اثرهای سینمائی یا عکاسی.
۲ – هر گاه اثر متعلق بشخص حقوقی باشد و یا حق استفاده از آن به شخص حقوقی واگذار شده باشد.
ماده ۱۷ – نام و عنوان و نشانه ویژهایکه معرف اثر است از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود و هیچکس نمیتواند آنها را برای اثر دیگری ازهمان نوع یا مانند آن به ترتیبی که الغاء شبهه کند بکار برد.
ماده ۱۸ – انتقال گیرنده و ناشر و کسانی که طبق این قانون اجازه استفاده یا استناد یا اقتباس از اثری را بمنظور انتفاع دارند باید نام پدیدآورنده را با عنوان و نشانه ویژه معرف اثر همراه اثر یا روی نسخه اصلی یا نسخههای چاپی یا تکثیر شده بروش معمول و متداول اعلام و درج نمایند مگر اینکه پدیدآورنده بترتیب دیگری موافقت کرده باشد.
ماده ۱۹ – هر گونه تغییر یا تحریف در اثرهای مورد حمایت این قانون و نشر آن بدون اجازه پدیدآورنده ممنوع است.
ماده ۲۰ – چاپخانهها و بنگاههای ضبط صوت و کارگاهها و اشخاصیکه بچاپ یا نشر یا پخش یا ضبط و یا تکثیر اثرهای مورد حمایت این قانون میپردازد باید شماره دفعات چاپ و تعداد نسخه کتاب یا ضبط یا تکثیر یا پخش یا انتشار و شماره مسلسل روی صفحه موسیقی و صدا را بر تمام نسخههائی که پخش میشود با ذکر تاریخ و نام چاپخانه یا بنگاه و کارگاه مربوط بر حسب مورد درج نمایند.
ماده ۲۱ – پدیدآورندگان میتوانند اثر و نام و عنوان و نشانه ویژه اثر خود را در مراکزی که وزارت فرهنگ و هنر با تعیین نوع آثار آگهی مینماید به ثبت برسانند.
آئیننامه چگونگی و ترتیب انجام یافتن تشریفات ثبت و همچنین مرجع پذیرفتن درخواست ثبت به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید.
ماده ۲۲ – حقوق مادی پدیدآورنده موقعی از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود که اثر برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش یا نشر یا اجراشده باشد و قبلا در هیچ کشوری چاپ یا نشر یا پخش و یا اجرا نشده باشد.
فصل چهارم
تخلفات و مجازاتها
ماده ۲۳ – هر کس تمام یا قسمتی از اثر دیگری را که مورد حمایت این قانون است بنام خود یا بنام پدیدآورنده بدون اجازه او و یا عالماً عامداً بنام شخص دیگری غیر از پدیدآورنده نشر یا پخش یا عرضه کند بحبس تأدیبی از شش ماه تا ۳ سال محکوم خواهد شد.
ماده ۲۴ – هر کس بدون اجازه ترجمه دیگری را بنام خود یا دیگری چاپ و پخش و نشر کند بحبس تأدیبی از سه ماه تا یکسال محکوم خواهند شد.
ماده ۲۵ – متخلفین از مواد ۱۷ – ۱۸ – ۱۹ – ۲۰ این قانون بحبس تأدیبی از سه ماه تا یکسال محکوم خواهند شد.
ماده ۲۶ – نسبت به متخلفان از مواد ۱۷ – ۱۸ – ۱۹ – ۲۰ این قانون در مواردی که بسبب سپری شدن مدت حق پدیدآورنده استفاده از اثر بارعایت مقررات این قانون برای همگان آزاد است. وزارت فرهنگ و هنر عنوان شاکی خصوصی را خواهد داشت.
ماده ۲۷ – شاکی خصوصی میتواند از دادگاه صادرکننده حکم نهائی درخواست کند که مفاد حکم در یکی از روزنامهها بانتخاب و هزینه او آگهی شود.
ماده ۲۸ – هر گاه متخلف از این قانون شخص حقوقی باشد علاوه بر تعقیب جزائی شخص حقیقی مسئول که جرم ناشی از تصمیم او باشد خسارات شاکی خصوصی از اموال شخص حقوقی جبران خواهد شد و در صورتیکه اموال شخص حقوقی بتنهائی تکافو نکند مابهالتفاوت از اموال مرتکب جرم جبران میشود.
ماده ۲۹ – مراجع قضائی میتوانند ضمن رسیدگی بشکایت شاکی خصوصی نسبت به جلوگیری از نشر و پخش و عرضه آثار مورد شکایت وضبط آن دستور لازم بضابطین دادگستری بدهند.
ماده ۳۰ – اثرهائی که پیش از تصویب این قانون پدید آمده از حمایت این قانون برخوردار است اشخاصی که بدون اجازه از اثرهای دیگران تا تاریخ تصویب این قانون استفاده یا بهرهبرداری کردهاند حق نشر یا اجرا یا پخش یا تکثیر یا ارائه مجدد یا فروش آن آثار را ندارند مگر باجازه پدیدآورنده یا قائم مقام او با رعایت این قانون. متخلفین، از حکم این ماده و همچنین کسانیکه برای فرار از کیفر بتاریخ مقدم بر تصویب اینقانون اثر را بچاپ رسانند یا ضبط یا تکثیر یا از آن بهرهبرداری کنند بکیفر مقرر در ماده ۲۳ محکوم خواهند شد.
دعاوی و شکایاتی که قبل از تصویب این قانون در مراجع قضائی مطرح گردیده باعتبار خود باقی است.
ماده ۳۱ – تعقیب بزههای مذکور در اینقانون با شکایت شاکی خصوصی شروع و با گذشت او موقوف میشود.
ماده ۳۲ – مواد ۲۴۵ و ۲۴۶ و ۲۴۷ و ۲۴۸ قانون مجازات عمومی ملغی است.
ماده ۳۳ – آئین نامههای اجرائی اینقانون از طرف وزارت فرهنگ و هنر و وزارت دادگستری و وزارت اطلاعات تهیه و به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید.
قانون فوق مشتمل بر سی و سه ماده و سه تبصره پس از تصویب مجلس سنا در تاریخ روز دوشنبه سوم آذر ماه ۱۳۴۸ در جلسه روز پنجشنبه یازدهم دیماه یکهزار و سیصد و چهل و هشت شمسی به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
نقش وکیل هنرمندان در پروندههای نقض حقوق مؤلفان و هنرمندان
پروندههای مربوط به مالکیت فکری و حقوق مؤلفان از جمله دعاوی تخصصی محسوب میشوند. تشخیص عنوان صحیح جرم، استناد دقیق به قوانین، تنظیم شکواییه، مطالبه خسارت و دفاع از حقوق طرفین، نیازمند تسلط کامل بر مقررات مربوط است.
چه در جایگاه شاکی باشید و چه متهم، بهرهمندی از خدمات وکیل متخصص میتواند نقش مهمی در حفظ حقوق قانونی شما، جلوگیری از تضییع حقوق و ارائه دفاع مؤثر در مراجع قضایی داشته باشد.
جمعبندی
مجازات نقض حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان بسته به نوع تخلف متفاوت است و میتواند شامل حبس، جزای نقدی، جبران خسارت مادی و معنوی، درج حکم محکومیت در روزنامه و جلوگیری از ادامه انتشار یا بهرهبرداری غیرقانونی از آثار باشد. از آنجا که دعاوی مربوط به مالکیت فکری دارای ابعاد تخصصی هستند، استفاده از مشاوره حقوقی و دفاع مبتنی بر قوانین مرتبط میتواند تأثیر قابل توجهی در نتیجه پرونده داشته باشد.
